NÓNG HÈ

BS. Nguyễn Văn Ðức

Một tin rất thương tâm: thứ Hai qua, một bé trai, bị mẹ bỏ quên trong xe lúc 7 giờ sáng, đến 1 giờ trưa, bà mẹ sực nhớ, trở lại xe, em đã chết từ nhiều tiếng trước. Nhiệt độ bên ngoài lúc đó trên 90 độ F, trong xe chắc phải cao hơn. Ðột nhiên, chúng ta bước sang Hè, và Tử Thần mùa Hè đã xuất hiện, giơ cao lưỡi hái, cướp đi nạn nhân đầu tiên của hắn. Hè năm nào ở Mỹ, cũng có cả trăm người chết.

Khi thân nhiệt (nhiệt độ của cơ thể) ta lên cao hơn 104 độ F (40 độ C) lâu quá, các tế bào trong cơ thể sẽ bị tổn thương, khiến nhiều cơ quan khác nhau suy sụp, dám nguy đến tính mạng.

Các tế bào... cháy đầu tiên là các bắp thịt. Khi các bắp thịt bị tổn thương, chúng sưng lên, gây đau. Nếu chúng tổn thương nặng quá và bể vỡ ra, nhiều chất hóa học có trong các tế bào bắp thịt thoát ra ngoài. Các chất này độc cho một số các cơ quan, nhất là thận. Thận bị chúng bám vào nhiều sẽ suy. Tim, một cơ quan cấu tạo bởi toàn những bắp thịt, cũng đâm suy, không bơm đủ máu đến nuôi các cơ quan, nếu những bắp thịt tim bị sức nóng đốt đến rướm máu (myocardial hemorrhage).

Các cơ quan khác như phổi, gan, ruột, đều bị sức nóng trên 104 độ F nướng đốt, hư hoại theo những cách khác nhau. Sau cùng, óc cũng không thoát: óc sưng lên, chảy máu hoặc có những vùng chết (infarction). Hậu quả, người bệnh đâm nhức đầu, mất sáng suốt, bứt rứt, làm kinh rồi đi luôn vào hôn mê.

Nhiều cơ quan bị hư hoại đến thế, tính mạng người bệnh tất khó bảo toàn. May được chữa trị cấp tốc và hữu hiệu, người bệnh được cứu sống, rồi hồi phục hoàn toàn. Rủi sự chữa trị chậm trễ hoặc không đúng cách, người bệnh sống, nhưng có thể thay đổi tâm tính (subtle personality changes), đi đứng không vững (ataxia), nói năng hết lưu loát như trước (dysarthria) do óc còn chút tổn thương.

Chúng ta đã biết qua cơ chế làm thế nào nóng Hè có thể giết người. Bây giờ, ta hãy xem những vấn đề gây do nóng Hè, cùng cách đối phó trong từng trường hợp.

Trong các tật bệnh gây bởi sức nóng mùa Hè, nguy hiểm nhất là heat exhaustion (kiệt sức do nóng) và heatstroke (xin dịch "tai biến do sức nóng"), cần được nhận biết và chữa trị tức khắc. Ngược lại, sưng phù chân vì sức nóng (heat edema), ngất xỉu (heat syncope), chứng bắp thịt bị vọp bẻ do nóng (heat cramps) không đến nỗi nguy hiểm, thường thuyên giảm nhanh chóng, khi ta nghỉ ngơi và uống thêm các thức uống, dùng thêm muối.

Kiệt sức do nóng

Những người vận động ở chỗ quá nóng và ẩm, khiến cơ thể toát mồ hôi nhiều quá, có thể bị kiệt sức do nóng (heat exhaustion). Mồ hôi toát ra nhiều, làm lượng nước và muối trong cơ thể xuống thấp, gây triệu chứng.

Người bệnh thấy yếu mệt, uể oải, nhức đầu, ăn không ngon, buồn nôn, ói mửa, tim đập nhanh, áp suất máu xuống thấp (hypotension). Tuy vậy, người bệnh vẫn còn sáng suốt, chưa bị mê sảng hay làm kinh. Khi đo nhiệt độ cơ thể, thấy nhiệt độ lên trên 100.4 độ F (38 độ C), nhưng vẫn còn dưới 104 độ F (40 độ C).

Những trường hợp kiệt sức do nóng nhẹ thuyên giảm nhanh chóng trong vòng 1-4 tiếng đồng hồ, khi người bệnh được cho nghỉ ngơi trong chỗ mát, cho uống thêm các thức uống và dùng thêm muối. Những trường hợp nặng cần được chữa trị trong nhà thương với nước truyền tĩnh mạch (để bù lại lượng nước trong cơ thể đã bị mất qua mồ hôi) và các phương pháp làm mát đặc biệt.

Tai biến do nóng

"Tai biến do nóng" (heatstroke) là một hình thái nặng hơn của kiệt sức do nóng (heat exhaustion). Tai biến do nóng thâm hiểm, tấn công nhiều người:

- Người lớn tuổi, hoặc những vị mang bệnh kinh niên khiến cơ thể đã suy yếu sẵn (như bệnh tim, bệnh phổi...). Người bạc nhược vì rượu, vì xì-ke ma túy cũng dễ bị tai biến do nóng.

- Những lực sĩ trẻ, những tân binh mới trong các trại huấn luyện, vận động quá mức dưới trời nắng, hoặc những người chưa quen làm việc tại những nơi nóng và ẩm.

Thợ mỏ làm việc ở các hầm sâu dưới đất, những người đi hành hương Mecca cũng đã từng bị tai biến do nóng. Thỉnh thoảng, nó tấn công cả những người đã quen, từng làm việc tại những nơi nóng, ẩm.

Nhiệt độ bình thường của cơ thể là 98.6 độ F. Khi bị khí nóng bao vây, tấn công, xâm nhập, nhiệt độ cơ thể tất sẽ tăng lên dần theo nhiệt độ bên ngoài. Cơ thể ta phải tự bảo vệ bằng cách toát mồ hôi để thải bớt khí nóng trong người ra ngoài, cố gắng duy trì thân nhiệt ở mức 98.6 độ F. Da các vị lớn tuổi không có khả năng xuất mồ hôi khỏe như những người còn trẻ, nên không thải bớt được nhiệt. Còn những người trẻ bị tai biến do nóng khi đang làm việc hay vận động ngoài trời nóng là do cơ thể họ tuy vẫn có thể toát mồ hôi bình thường, nhưng cơ chế toát mồ hôi thực ra vẫn không đủ để thải khí nóng trong người (một phần do nắng Hè, một phần do chính sự vận động tạo nên) ra ngoài, nên nhiệt độ cơ thể vẫn còn cao hơn 104 độ F.

Một số thuốc dùng khiến cơ thể ta dễ bị heatstroke, vì làm cản trở cơ chế toát mồ hôi: các thuốc anticholinergics (như thuốc trị chảy mũi, thuốc chống ói...), vài loại thuốc chữa cao áp huyết (diuretics, beta-blockers), chữa bệnh tâm thần (psychotic drugs).

Người bị heatstroke thình lình thấy các bắp thịt của mình bị sưng lên và đau, đồng thời co thắt (muscle contractions). Sau đó người bệnh mê sảng, và làm kinh. Triệu chứng thường rất đột ngột trong những trường hợp bị heatstroke do vận động ngoài trời nóng. Cũng có khi người bệnh thấy yếu mệt, uể oải, nhức đầu, ăn không ngon, buồn nôn, ói mửa, tim đập nhanh, khó thở ít phút hay ít giờ trước khi bị sưng đau, co thắt các bắp thịt, mê sảng và giật kinh phong. Khi đo nhiệt độ, thấy thân nhiệt của người bệnh cao hơn 104 độ F (40 độ C). Da người bệnh khô và nóng lắm.

Hè sang, trời nắng chang chang, càng lúc càng nóng. Trong sân tennis, một anh bạn của chúng ta chạy nhảy đã mấy tiếng, mồ hôi vã như tắm, song trông vẫn còn hăng lắm, như không biết mệt là gì. Ðánh độ, ai thua phải bao người thắng đi nhảy đầm chiều thứ Bẩy tuần này, còn cung phụng cả nước uống. Hôm nay anh hên, đã liên tiếp hạ nhiều người, làm họ ê mặt, phải thay nhau ra ngoài... ngồi chơi sơi nước. Bỗng anh bỏ vợt, ngã xuống, miệng lảm nhảm, da nóng như lửa.

Ðúng là bị heatstroke rồi. Làm thế nào bây giờ? Ta hãy đem ngay anh bạn đến một chỗ mát hơn, vào trong nhà hay tạm thời vào chỗ có bóng mát. Ta cởi bớt quần áo cho anh bạn, thấm nước lạnh lên da anh ta, và bật quạt lên cho mát mẻ. Hoặc ta dùng những giấy ướt phủ lên người anh bạn. Cứu chữa tạm như thế, rồi ta gọi xe cứu thương. Chớ nên hà tiện, nhớ gọi xe cứu thương hạng sang, có máy lạnh trong xe, vì trên đường đến nhà thương, anh bạn bị heatstroke của chúng ta vẫn tiếp tục cần những phương cách làm mát cơ thể.

Ở nhà thương, anh bạn của chúng ta sẽ được chữa trị bằng các cách làm mát hữu hiệu hơn: được đắp các bao nước đá lên người, được phủ bằng các mền làm mát, hay được nhúng xuống nước đá. Nhiệt độ của anh bạn được đo liên tục để tránh tình trạng chữa trị quá hăng làm thân nhiệt anh ta xuống thấp hơn mức ta muốn. Các bác sĩ không muốn cơ thể của anh bạn chúng ta nãy vừa khổ vì nóng, nay lại run rẩy vì lạnh quá. Ðằng nào cũng nguy hiểm. Có khi bác sĩ nhờ các y tá chà xát, thoa nắn da của anh bạn để kích thích, làm máu huyết trong người anh luân chuyển điều hòa, mau chóng đưa hơi mát đến những cơ quan quan trọng bên trong, trong đó có óc.

Nếu nhiệt độ cơ thể của anh bạn chúng ta lên quá cao, và không xuống thấp mau chóng với những cách chữa trị làm mát bên ngoài kể trên, sự chữa trị sẽ cần đến những phương cách "làm mát bên trong" (internal cooling): bơm nước lạnh vào dạ dày (stomach) hay trực tràng (rectum), chích nước lạnh vào màng bụng (peritoneal lavage), hoặc đưa máu ra khỏi cơ thể, làm mát máu rồi cho máu vào trong cơ thể trở lại. Trong lúc đó, các cách chữa trị làm mát bên ngoài với các bao nước đá, hay mền làm mát đắp trên người, vẫn được tiếp tục.

Song song với các phương pháp chữa trị đặc biệt kể trên với mục đích mau chóng đưa nhiệt độ cơ thể xuống mức bình thường trở lại, các chữa trị sau nhắm mục đích chữa các biến chứng gây do heatstroke:

Thở, và phải thở khỏe mới sống. Ðường thở của người bệnh bao giờ cũng được các bác sĩ chú trọng đầu tiên. Với những người thở yếu, hoặc tri giác đã mơ màng nửa tỉnh nửa mê, một ống giúp thở được đặt qua cổ họng vào ống phổi của người bệnh. Ðầu kia của ống giúp thở nối liền với máy giúp thở, để máy thở hộ, bơm dưỡng khí (oxygen) vào phổi người bệnh.

Thở được, mà hệ thống tim mạch suy sụp, không dẫn đủ máu đến nuôi các cơ quan quan trọng, cũng nguy. Với những người bị heatstroke có áp huyết thấp, xuống đến mức độ nguy hiểm, nước truyền chứa chất muối saline được truyền qua đường tĩnh mạch, và nếu cần, các thuốc co mạch catecholamines cũng được dùng để nâng áp huyết lên trở lại mức bình thường. Nếu thử máu cho thấy các chất điện giải (electrolytes) trong cơ thể người bệnh bị xáo trộn, sự xáo trộn này cũng cần được điều chỉnh. Nếu người bệnh làm kinh, bác sĩ sẽ dùng thuốc chống kinh giật để kiểm soát các cơn kinh giật. Tim nếu đập thất nhịp (arrhythmia), do sự tổn thương của các bắp thịt tim, sẽ được chữa với những thuốc chống thất nhịp tim.

Một điểm đặc biệt: có nên dùng những thuốc làm giảm nóng sốt như Tylenol, Aspirin, Advil... hay không? Ồ, không nên. Nóng sốt trong trường hợp bị heatstroke, gây do khí nóng quá sức bên ngoài, không giống chứng nóng sốt gây do cảm, cúm, nhiễm trùng, nên dùng những thuốc này không hữu hiệu, có khi còn gây hại.

Bạn cũng có thể đoán biết, heatstroke càng nặng và càng để lâu, càng nguy. Các vị có tuổi chịu nóng kém, so với người trẻ, nên rất dễ bị sức nóng trên 104 độ F làm chết, nhất nếu đã để trễ vài giờ. Bằng chứng, trong số những người bị hại vì nóng hè, phần lớn là những vị đã có tuổi, ở nhà không có máy lạnh (và chắc cũng chẳng có con cái đến viếng thăm).

Làm thế nào để phòng ngừa tai biến do nóng?

Tai biến do nóng có thể ngừa được. Bạn đừng bắt chước anh bạn bị heatstroke kể trên của chúng ta, vận động quá hăng ngoài trời nóng khi Hè sang, lúc chúng ta chưa kịp làm quen với khí nóng của Hè. Thời gian để cơ thể ta tập quen dần với khí nóng của Hè mất khoảng 2 tuần. Dù mê vận động lắm lắm, lâu lâu ta lại rủ nhau ra ngồi nghỉ và thưởng thức các thức uống ngoài bóng mát. Nhớ uống thật nhiều, uống cả vào những lúc chưa khát, chứ nếu chờ đến lúc khát mới chạy đi uống, có khi muộn mất rồi. Làm ướt quần áo mặc ngoài trong lúc vận động cũng rất tốt.

Ta nên mặc quần áo mỏng, rộng rãi, màu nhạt vào trời hè, may bằng những loại vải làm thoát nhiệt dễ dàng. Mũ rộng vành, hoặc dù che cũng giúp nhiều lắm, che bớt ánh nắng đổ lửa cứ chực chiếu vào người ta.

Nếu trời nóng quá, ta nên tắm bằng nước mát, tắm ngày mấy lần cũng được. Trong nhà nhớ mở máy lạnh hay máy điều hòa không khí (ventilators). Kẻo giống hai vị ở Chicago năm nào, đi ngủ, rồi không thấy dậy nữa, khi nhân viên cấp cứu phá cửa xông vào, thấy nhiệt độ trong phòng lúc ấy là 120 độ F.

Sưng chân và Xỉu

Những người đi du lịch mùa Hè, khi cơ thể chưa kịp quen với khí nóng, hay bị sưng phù ở chân và cổ chân. Hiện tượng này gọi là heat edema, gây do các mạch máu ở chân dãn nở vì khí nóng, và cũng do ngồi hay đứng lâu trong chuyến du hành, khiến máu dồn xuống chân nhiều hơn bình thường. Sưng chân thường thuyên giảm nếu ta năng đứng dậy đi lại, hoặc gác chân lên cao. Bạn đừng lo, hiện tượng sưng chân trong lúc du lịch vào trời Hè rồi sẽ hết, không làm phiền bạn lâu. (Có điều, khuyên bạn không nên về chơi Việt Nam, xứ Cộng sản không luật lệ, tai họa có thể đổ xuống đầu bất cứ lúc nào, còn cúng tiền giúp bọn Việt cộng sống lâu thêm chút).

Nhưng nếu máu dồn xuống chân bạn nhiều quá, lượng máu về tim sẽ ít đi, và tim bạn không có đủ máu bơm ra đến nuôi các cơ quan. Và khi óc bạn bị thiếu máu đến nuôi nặng quá, bạn sẽ bị xỉu. Không sao, bạn sẽ tỉnh lại ngay khi vừa ngã xuống đất, vì trong tư thế nằm, lập tức máu dồn về tim nhiều hơn, và óc bạn lại có đủ máu do tim bơm đến. Tuy vậy, ta chẳng nên để xỉu vì nóng (heat syncope) xảy ra. Bạn nhớ ngồi hay nằm ngay xuống bất cứ khi nào bạn thấy trong người không được khỏe, yếu mệt, bủn rủn tay chân, chóng mặt.

Ðau nhức bắp thịt do nóng

Trong mồ hôi có nhiều muối khoáng (minerals), nên khi toát mồ hôi dữ dội, ta mất luôn muối khoáng, trong có cả sodium chloride, một chất cơ thể ta rất cần (sodium chloride có trong muối ăn). Các lực sĩ, công nhân, hoặc những người làm việc ngoài trời nắng, dù uống nước hay các thức uống giải khát thực nhiều, song nếu không ăn mặn đủ, hay bị vọp bẻ, đau nhức các bắp thịt (heat cramps). Do họ toát mồ hôi nhiều quá, bị mất nhiều sodium chloride, nên trong máu, lượng sodium chloride hạ thấp. Các bắp thịt ở tay và chân, thường được sử dụng nhiều hơn các nhóm bắp thịt khác, hay bị đau nhức nhiều hơn.

Chứng vọp bẻ, đau nhức bắp thịt này chữa không khó. Chỉ cần nghỉ ngơi, xoa nắn các bắp thịt, và ăn mặn là đâu lại vào đấy, triệu chứng sẽ thuyên giảm mau chóng. Trời hè, nếu làm việc ngoài trời, ta tha hồ ăn mặn.

"Nắng Saigon, anh đi mà chợt mát, Bởi vì em mặc áo lụa Hà đông"(thơ Nguyên Sa). Hay, ở Mỹ, mùa Hè, thiếu áo lụa Hà đông, nên kiệt sức (heat exhaustion), tai biến do nóng (heatstroke), sưng chân hoặc xỉu (heat edema, heat syncope), và vọp bẻ, đau nhức bắp thịt vì nóng (heat cramps) mới xảy ra? Ðành nhờ đến nước, các thức uống, và muối ăn thôi.

Người lớn chúng ta, xin chớ mải mê những thú vui Hè, bỏ quên con trẻ trong xe.