CÂY TIÊU BIỂU

CỦA TỪNG TIỂU BANG

Ở HOA KỲ

Hồ Phùng

(Sưu tầm và chuyển ngữ)

Vào ngày cử hành lễ Earth Day năm 1990, dân chúng Mỹ đón nhận những tấm bích chương có vẽ hình cây cối của từng tiểu bang. Phần trên cao của tấm bích chương có ghi: "Hãy trân trọng với những báu vật của mỗi tiểu bang". Hầu như ít ai được thấy tất cả các cây của tiểu bang gộp chung vào một bức tranh đẹp như thế. Ở cuối bức tranh này là hình con Gấu với những quả Dẻ rừng và lá Sồi gắn trên đai nón. Hình ảnh chàng Gấu luôn luôn hiện diện ngay trong rừng để báo động cho dân chúng hãy cẩn thận với "bà Hỏa" khi vào cắm trại trong lâm viên, trong rừng thưa hay rừng già.

Earth Day là một thời điểm mà người Mỹ, dù trẻ hay già, đều nghĩ rằng họ cần làm một điều gì đó làm cho đất đai ngày càng thêm đẹp và thêm màu mỡ. Họ đặc biệt nghĩ đến cây cối, và trồng cây.

Ngày Earth Day có từ lâu. Người Mỹ còn có một ngày khác nữa, đặc biệt cũng trồng cây, đó là ngày Trồng Cây (Arbor Day). Ngày này được tổ chức lần đầu tiên ở Nebraska vào năm 1872. Nebraska là một trong những tiểu bang, hồi xưa, có nhiều cỏ cao, thảo nguyên, nhưng lại ít cây. Những người mới đến định cư trồng những cây mà họ thích và từ đó có ngày Arbor Day.

Lễ Arbor Day đầu tiên được tất cả các tiểu bang tổ chức cùng một ngày vào tháng Tư. Nhưng tháng Tư lại không phải là thời điểm thích hợp cho hầu hết các tiểu bang cùng tổ chức trồng cây.

Do đó, về sau, mỗi tiểu bang cử hành riêng vào ngày khác, chẳng hạn tiểu bang Washington vào ngày thứ tư của tuần lễ thứ hai trong tháng Tư, California thì vào tháng Ba từ ngày 7 đến 14, Louisiana thì vào tháng Giêng.

Tấm bích chương còn nhắc nhở rằng cây cối và rừng là một phần quan trọng thuộc về tài nguyên thiên nhiên. Có hơn 800 loài cây là cây gốc bản xứ của Mỹ, thích hợp tùy từng miền. Một số loài thì mọc nhan nhãn khắp nơi, một số thì rất hiếm.

Mỗi tiểu bang tại Hoa Kỳ đều có chọn cây tiêu biểu hay biểu trưng (state trees), hoa tiêu biểu (state flowers), chim tiêu biểu (state birds) . cho tiểu bang của mình.

Trong việc chọn lựa cây tiêu biểu cho tiểu bang (state trees) của mình, mỗi tiểu bang thường nghĩ đến những sắc mộc mọc tự nhiên trong lãnh thổ của tiểu bang. Cây được chọn là cây đại diện cho tiểu bang do dân chúng cân nhắc chọn lựa. Một số tiểu bang lại dành cho các cháu học sinh chọn lựa và biểu quyết.

Một cây được trở thành cây tiêu biểu cho mỗi tiểu bang tùy thuôc vào ước muốn của dân chúng. Sau khi một sắc mộc được dân chúng chọn lựa, những người làm luật của tiểu bang phải phê chuẩn là đó cây tiêu biểu của tiểu bang. Sau khi việc chọn lựa này được thông qua hay phê chuẩn bởi những người làm luật tại địa phương thì sắc mộc đó mới được thừa nhận là cây tiêu biểu cho tiểu bang.

Mặc dù Hoa Kỳ có 50 tiểu bang nhưng tựu trung chỉ có 38 sắc mộc khác nhau là cây tiêu biểu cho tiểu bang vì có một số tiểu bang chọn cùng chung sắc mộc. Chẳng hạn như cây Phong Ðường (Sugar Maple) có đến 4 tiểu bang chọn làm cây tiêu biểu.

Bạn có thể nhận ra được sắc mộc nào là cây tiêu biểu cho tiểu bang mà bạn đang cư ngụ không?

Trong tài liệu này, những sắc mộc tiêu biểu hay biểu trưng của mỗi tiểu bang được mô tả và sắp xếp theo mẫu tự tên của tiểu bang. Mỗi cây hay sắc mộc có 2 tên: tên tiếng Anh mà người Mỹ thường dùng, tức là tên thường dùng; và tên trong ngoặc, tiếng La-tinh, là tên mà những người chuyên môn về thực vật thường dùng, tức là tên khoa học. Kế tiếp là tên Việt Nam, được căn cứ vào tên mà người Việt tại địa phương thường gọi, hoặc căn cứ vào âm Hán-Việt, hoặïc căn cứ vào hình dáng hay đặc tính của cây. Mặc dù người viết cố gắng tìm một tên cây tiếng Việt thích hợp nhưng vẫn gặp khó khăn nên vẫn giữ nguyên tên cây tiếng Anh, chẳng hạn cây Bách Tùng Sitka (Sitka Spruce) vẫõn dùng chữ Sitka là địa danh cuả một thị trấn của Alaska, cây Thông Douglas (Douglas Fir) vẫn giữ chữ Douglas vì đó là tên của một nhà thực vật học người Tô Cách Lan, David Douglas. Cũng có cây cho hoa rất đẹp như cây Flowering Dogwood mà đặt cho cái tên là cây Mõm Chó như trong một vài tự điển thì tội nghiệp cho một kiếp hoa rừng (!).Cây Bristlecone Pine nên có tên Việt là Tùng Dai vì chỉ có cây này sống dai đến 4.600 năm. Ba cây Maple, Poplar và Birch, theo một số tự điển Anh-Việt đều gọi là cây Phong, có khi gọi cây Dương; nhưng nếu căn cứ vào âm Hán-Việt thì cây Maple là cây Phong, trong câu thơ: "Rừng Phong thu đã nhuộm màu quan san". Poplar tạm gọi là cây Dương. Còn Birch, ngày trước cành nhánh dùng để làm roi (1) và thực tế thân cành giống như những cây roi, cho nên White Birch tạm gọi là Cây Roi Trắng.

ALABAMA

Longleaf Pine [Pinus palustris]

Thông Lá Dài

Cùng một họ (family) Thông. Họ Thông, Tùng có nhiều loại: cây thông pine), cây bách (spruce), cây hemlock, và cây fir. Tất cả được gọi chung là Tùng loại (conifers) là những sắc mộc có trái hình nón (cones) và lá thì giống như cái kim (needles) hay cái vảy (scales). Như tên gọi, Thông lá dài có lá hình kim thường dài hơn 10 inches (25 cm), ba lá kim chụm lại. Sau vài ba năm lá rụng và lá kim khác mọc ra, thay thế. Trái thông dài có vảy xung quanh nhọn như cái ngạnh hay cái gai. Những cây Thông lâu năm có thân thẳng, cao từ 75 đến 125 feet (23 đến 37m).

Alabama chọn cây Thông Lá Dài vào năm 1949 vì đây là cây có giá trị trong việc cung cấp gỗ xây dựng, gỗ làm giấy, và nhựa được dùng để sản xuất hắc-ín (tar) và dầu nhựa thông (turpentine).

Thông Lá Dài cũng là cây tiêu biểu của North Carolina.

ALASKA

Sitka Spruce [Picea sitchensis]

Cây Bách Tùng Sitka

Cánh chiếc phi cơ the Spirit of St. Louis, làm bằng gỗ Sitka Spruce, chở Charles A. Lindbergh trong chuyến bay lịch sử băng Ðại Tây Dương (Atlantic) năm 1927. Hồi đó, phi cơ đuợc làm bằng gỗ spruce, lợp vải và ván ép. Gỗ này lại có hạt mịn nên thích hợp để làm những khí cụ âm nhạc. Cây Sitka Spruce già thường cao 150 đến 200 feet (46 đến 61m), và thường sống hơn 400 năm. Lá có đầu nhọn màu xanh lục mọc vòng quanh cành nhánh. Trái hình nón, dài, chín hằng năm.

Năm 1962 Alaska chọn cây này vì cây đẹp, mang tên của một thị trấn lịch sử, đó là thị trấn Sitka và gỗ Sitka có giá trị cao.

ARIZONA

Paloverde [Cercidium floridum;Cercidium microphylum]

Cây Paloverde

Vào mùa xuân, hoa màu vàng ánh của cây Paloverde làm sáng rực vùng sa mạc. Cũng trong mùa xuân, lá rụng bay tứ tán và rơi xuống đất làm cho đất nơi sa mạc không bị bốc hơi nước mà vẫn giữ được ẫm độ. Lá mọc thành cặp lá đơn trên từng cọng lá. Hoa nhỏ khi chín ở trong lớp vỏ đậu và phân tán hột vào giữa mùa hạ.

Ở Arizona, có 2 loại cây Paloverde: cây Paloverde xanh và Paloverde vàng. Cả hai đều là cây nhỏ, có tàng rộng và cành nhánh thì có gai. Cây Paloverde xanh thì có vỏ cây mà xám-xanh và trái dẹp. Còn cây Paloverde vàng thì vỏ màu vàng-lục và vỏ trái hình tròn, ở giữa những hột thì vỏ thắt lại.

Cả hai loại Paloverde này được chọn là cây của tiểu bang vào năm 1954 vì cây này hiếm và là cây đẹp nhất trong những vùng sa mạc Arizona.

ARKANSAS

Shortleaf Pine [Pinus echinata]

Cây Thông Lá Ngắn

Cây tựa như Thông Lá Dài nhưng Thông Lá Ngắn, như tên gọi, vì lá ngắn hơn. Thông lá ngắn có lá hình kim dài khoảng 4 inches (10 cm).

Trái Thông Lá Ngắn cũng ngắn hơn, chỉ bằng nửa chiều dài của lávà cuống trái cũng rất ngắn. Những cây già cao khoảng 100 feet (30 m). Vỏ cây màu nâu-đỏ rạn nứt thành từng miếng hình chữ nhật.

Arkansas chọn cây này là cây của tiểu bang vào năm 1939. Gỗ dùng để xây dựng, làm bàn ghế, cửa và đóng thùng.

CALIFORNIA

Coast Redwood [Sequoia sempervirens],

Cây Gỗ Ðỏ Biển

Sierra Redwood [Sequoia-dendron giganteum]

Cây Gỗ Ðỏ Núi

Tiểu bang California có cây cao nhất và lớn nhất Hoa Kỳ và thế giới. Cây Gỗ Ðỏ Biển (Coast Redwood) thì cao nhất, còn cây Gỗ Ðỏ Núi (Sierra Redwood) thì lớn nhất. California thừa nhận hai cây Redwood này dưới cái tên: California Redwood vào năm 1937. Cây mọc ở California và có một số mọc ở vùng giáp ranh tiểu bang Oregon.

Cây Coast Redwood cao nhất vào khoảng 367 feet (112 m), còn những cây khác thì cũng cao đến 300 feet (91 m). Tuổi cây vào khoảng hơn 2.000 năm. Trái có nhiều hạt nhỏ nhưng một số ít hột phát triển mà thôi. Những cây mới nẩy mầm từ những gốc cây bị đốn ngã hay bị ngã.

Cây Sierra Redwood thì thường được gọi là cây Sequoia khổng lồ. Cây lớn nhất cao 275 feet (84 m) và đường kính ngang qua thân cây khoảng 30 feet (9 m). Tuổi cây ước tính vào khoảng 3.500 năm. Vỏ những cây già rất dày có thể đến 2 feet (0.6 m). Hạt có cánh. Những cây lớn mọc từ hạt. Gốc cây không phát triển cành nhánh.

COLORADO

Blue Spruce hay

Colorado Blue Spruce [Picea pungens]

Cây Bách Tùng Xanh

Cây Blue Spruce mọc đẹp mắt trên những sườn núi ở Colorado, Utah và những tiểu bang có núi đá.

Những cây còn hhỏ tuổi trông giống cây Giáng sinh. Những cây già cũng có dáng dấp như vậy nhưng cao từ 60 đến 100 feet (18 đến 30 m). Lá hình kim, ngắn, nhọn ở chót lá và lá mọc bao quanh cành nhánh như những gai chích. Trái chín hằng năm. Sở dĩ có tên là Blue Spruce vì lá có một lớp giống như sáp màu xanh xanh. Những cây mà lá không có bao chất sáp màu xanh này thì lại có màu xanh lục.

Colorado chọn cây này dưới tên "Colorado Blue Spruce" vào năm 1939.

Utah cũng chọn cây này làm cây tiêu biểu cho tiểu bang.

CONNECTICUT

White Oak [Quercus alba]

Gỗ Bạch Sồi

Dân Mỹ bản xứ rất rành về cây White Oak này. Họ bày cho những người dân thuộc địa luộc những trái dẻ ngọt này làm thức ăn. White Oak có thể cao 100 feet (30 m) trở lên. Lá thì chia ra nhiều mãnh gọi là lá có thùy hay có khía (lobes). Những khía hay thùy này hình tròn dọc theo rìa lá. Về mùa thu, lá đổi qua màu nâu đỏ. Người ta thích thưởng ngoạn vẻ đẹp hùng tráng của cây Sồi và thích dùng gỗ Sồi làm sàn nhà và bàn ghế tủ giường. Cây Bạch Sồi thuộc họ Sồi (Beech).

Năm 1947, Connecticut chọn cây Bạch Sồi

vì có một cây Sồi biểu tượng cho tấm lòng yêu chuộng tự do vẫn còn đứng sừng sững tại Connecticut kể từ những ngày còn thuộc địa. Vào năm 1962, một vị vua nuớc Anh phê chuẩn một hiến chương dành cho người dân thuộc địa một số quyền tự do. Vị vua nước Anh kế vị lại cử sứ giả đến Hartford vào năm 1987 để lấy lại hiến chương này. Nhưng người dân thuộc địa tìm cách giữ lại. Họ bèn giấu kín tờ hiến chương vào một chỗ lõm trong thân cây Sồi, và do đó cây Sồi này được nổi tiếng là Charter Oak.

Cây Bạch Sồi cũng là cây tiêu biểu của tiểu bang Illinois và Maryland.

DELAWARE

American Holly [Ilex opaca]

Cây American Holly, cây Ô-rô Mỹ

Rất dễ nhận diện nhờ lá màu xanh lục có gai và trái như trái dâu đỏ tươi. Cây có hình kim tự tháp luôn luôn có màu xanh, cao khoảng 50 feet (15 m) hoặc cao hơn nữa, có những cành thon, ngắn. Lá mọc trên cây lâu đến khoảng 3 năm mới rụng vào mùa xuân. Hoa nhỏ màu trắng, hoa đơn phái, hoa đực có nhụy đực (staminate), hoa cái có nhụy cái (pistillate). Hoa đực mọc trên cây đực, còn hoa cái mọc trên cây cái sẽ cho trái giống như trái dâu.

Delaware thừa nhận cây American Holly là một trong những cây rừng quan trọng nhất làm cây tiêu biểu vào năm 1939.

FLORIDA

Cabbage Palmetto (Cabbage Palm) [Sabal palmetto]

Cây Cọ Bắp Cải

Cây cao từ 50-80 feet (15-24 m) ở Florida. Lá to, bóng nhoáng, xanh lục sậm, dài 5 đến 8 feet (1,15 đến 2, 4 m). Lá xòe ra chia thành nhiều dãi dài gọi là roi thòng xuống. Cây có trái tròn, chín vào mùa thu; mỗi trái có một hột. Trên cây còn nhỏ, bẹ lá đã chết vẫn bám, đeo đẳng trên thân cây. Còn trên cây già, lá rụng để lại những vết sẹo hình vòng tròn.

Cây cọ này có nhiều công dụng, nhất là ở tại Florida, được thừa nhận là cây tiêu biểu của tiểu bang này vào năm 1953. Những dãi lá tách từ lá cọ thường dùng trong ngày Lễ Lá (Palm Sunday). Người ta thường dùng lá cọ để đan giỏ xách, đan nón hay làm những vật dụng khác. Thân cọ được dùng để làm trụ chống ở bến tàu, còn sớ hay chỉ tuốt từ lá và vỏ cây cọ dùng làm bàn chải hay chổi.

Tiểu bang South Carolina cũng chọn cây này làm cây tiêu biểu cho tiểu bang.

GEORGIA

Live Oak [Quercus virginiana]

Cây Sồi Tươi

Một khi đã thấy cây Sồi tươi thì không ai quên được cái "bộ râu" màu xám giống như rêu lòng thòng trên những cành cây to. Rêu này không làm hư hại cây. Sở dĩ gọi là Cây Sồi Tươi vì lá vẫn giữ màu xanh lục cho đến khi lá non mọc vào mùa xuân. Có nhiều Cây Sồi Tươi cao đến 50 feet (15 m).

Người Mỹ bản xứ dùng trái để làm một thứ bột làm cho nước súp hầm thịt rừng sánh lại. Hồi xưa gỗ được dùng để đóng tàu.

Năm 1937, Georgia thừa nhận cây này vì từ lâu đã được nhiều người ưa thích.

HAWAII

Kukui (Candlenut)

[Aleurites moluccana]

Cây Dẻ Ðèn Cầy

Là cây có lá màu nhạt nhất trong những cây ở Hawaii. Lá có bột phấn trên phiến lá. Cây Dẻ Ðèn Cầy cùng họ hàng với cây Tung mà dầu Tung nổi tiếng trên thế giới.

Cây Dẻ Ðèn Cầy cũng có trái dùng làm dầu. Hồi xưa, người ta dùng dầu Dẻ để thắp sáng.

Một số cây Dẻ có thân xoắn lại (twisted) và cành nhánh mọc thật thấp. Một số cây Dẻ thì mọc thẳng, cao đến 80 feet (24 m) và không có cành nhánh sát gần đất. Những hoa nhỏ màu trắng hơi xám dùng làm vòng hoa đeo cổ hay đeo quanh trán. Vòng hoa làm bằng trái Dẻ giá rất đắt.

Hawaii thừa nhận cây này năm 1959 vì cây có nhiều công dụng và có giá trị đối với người Hawaii.

IDAHO

Western White Pine [Pinus monticola]

Cây Thông Trắng Miền Tây

Thông Miền Tây này tựa như Cây Thông Trắng Miền Ðông của tiểu bang Maine và Michigan. Cả hai loại Thông đều có lá mọc thành chụm năm và trái không có gai nhọn.

Nhưng Thông Miền Tây thân cao hơn, lá ngắn hơn, trái dài khoảng 8 inches (20 cm) và lớn hơn. Cây sống đến năm sáu trăm năm và cao từ 100 đến 175 feet (30-53 m). Trên thân cây lớn vỏ có màu tím xám hoặc ửng đỏ nứt ra thành từng mãng.

Idaho thừa nhận cây Thông Miền Tây làm cây tiêu biểu của tiểu bang vào năm 1935. Nhà máy chế biến gỗ và sản phẫm từ gỗ là một ngành kỹ nghệ quan trọng nhất của Idaho.

ILLINOIS

White Oak [Quercus alba]

Cây Bạch Sồi

Các cháu học sinh ở Illinois chọn cây Bạch Sồi này làm cây tiêu biểu vào năm 1973.

Ttước đó, từ năm 1908 đến năm 1973, bất cứ cây Sồi nào mọc trong tiểu bang đều được gọi là Cây Sồi Bản Xứ (native oak). Cây Bạch Sồi cũng là cây tiêu biểu của tiểu bang Connecticut.

INDIANA

Tulip Tree (Yellow Poplar)

[Liriodendron tulipifera]

Cây Tu-lip , cây Hoàng Dương)

Hoa giống như hoa tu-lip có sáu cánh (petals) màu vàng như da cam có ửng màu xanh lục bo tròn lại như cái ly cao. Dưới đáy hoa là ba đài hoa (sepals) có hìng dáng như ba ngọn lá. Hoa phát triển thành trái hình nón, có nhiều hột. Cây Hoàng Dương (Tulip Tree) mọc trong rừng có thể cao đến 150 feet (46 m) nhưng cây mọc nơi thảo nguyên thì thấp hơn.

Cây Tulip sỡ dĩ còn được gọi là cây Dương (poplar) vì lá cũng lờn vờn đùa giỡn với gió heo may như cây lá cây Dương. Gỗ bán ra dưới tên thương mại là Hoàng Dương (yellow poplar), nhưng thực sự không phải là gỗ Dương. Cây tu-lip thuộc họ cây Mộc Lan (magnolia).

Tiểu bang Indiana thừa nhận cây Tulip vào năm 1931. Người ta gọi cây này là cây "đế vương" (monarch, ruler) của rừng già vì vào thời dân mới đến lập địa cây này mọc tràn đầy khắp tiểu bang Indiana.

Cây Tuy-lip cũng là cây tiêu biểu của tiểu bang Tennessee.

Tiếp theo (bài 2)